Είκοσι πέντε χρόνια μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001, η επέτειος που άλλαξε την παγκόσμια ασφάλεια συνοδεύεται από μια βαριά προειδοποίηση του επικεφαλής της βρετανικής MI5. Ο Κεν ΜακΚάλουμ προειδοποίησε ότι το επόμενο μεγάλο στρατηγικό σοκ μπορεί να προετοιμάζεται «εκεί όπου δεν κοιτάμε», καλώντας τις υπηρεσίες πληροφοριών να μην εγκλωβίζονται μόνο στα μοτίβα του παρελθόντος.
Η δήλωση έγινε με αφορμή την 25η επέτειο των επιθέσεων της 11ης Σεπτεμβρίου, την ώρα που στις Ηνωμένες Πολιτείες πραγματοποιούνται τελετές μνήμης για τους σχεδόν 3.000 ανθρώπους που έχασαν τη ζωή τους στη Νέα Υόρκη, στο Πεντάγωνο και στην Πενσιλβάνια.
Η κρίσιμη διευκρίνιση: ο επικεφαλής της MI5 δεν ανακοίνωσε ότι υπάρχει συγκεκριμένο νέο σχέδιο επίθεσης αντίστοιχης κλίμακας. Η προειδοποίησή του αφορά τον κίνδυνο οι κυβερνήσεις και οι υπηρεσίες ασφαλείας να επικεντρωθούν υπερβολικά στις γνωστές απειλές και να μην αντιληφθούν εγκαίρως ένα νέο είδος κρίσης.
Η προειδοποίηση της MI5: «Εκεί όπου δεν κοιτάμε»
Σε παρέμβασή του για την επέτειο, ο Κεν ΜακΚάλουμ υπογράμμισε ότι ένα από τα μεγαλύτερα μαθήματα της 11ης Σεπτεμβρίου είναι η ανάγκη να αποφεύγεται η «προετοιμασία για τον προηγούμενο πόλεμο». Σύμφωνα με το Reuters, ο διευθυντής της MI5 σημείωσε ότι το επόμενο σοκ που θα αλλάξει τα δεδομένα μπορεί ήδη να διαμορφώνεται σε πεδίο που σήμερα δεν βρίσκεται στο επίκεντρο της προσοχής.
Το μήνυμά του δεν περιορίστηκε στην τρομοκρατία. Ο ΜακΚάλουμ αναφέρθηκε σε ένα πολύ πιο σύνθετο περιβάλλον απειλών, όπου παραδοσιακές τρομοκρατικές οργανώσεις συνυπάρχουν με κυβερνοεπιθέσεις, σαμποτάζ και επιχειρήσεις που αποδίδονται σε κρατικούς ή κρατικά υποστηριζόμενους παράγοντες.
Η προειδοποίηση συνδέεται με μια ευρύτερη αλλαγή του τοπίου ασφάλειας. Το M24 έχει ήδη αναλύσει πώς drones, σαμποτάζ και επιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές έχουν ανεβάσει τον συναγερμό στην Ευρώπη και στο ΝΑΤΟ.
Η Αλ Κάιντα αποδυναμώθηκε, αλλά δεν εξαφανίστηκε
Είκοσι πέντε χρόνια μετά τις επιθέσεις, η Αλ Κάιντα δεν διαθέτει την ίδια κεντρική ισχύ που είχε στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Ο Οσάμα μπιν Λάντεν σκοτώθηκε το 2011, ο Αϊμάν αλ Ζαουάχρι το 2022 και το δίκτυο έχει χάσει σημαντικό μέρος της δυνατότητάς του να οργανώνει επιθέσεις με τον τρόπο που έκανε πριν από την 11η Σεπτεμβρίου.
Ωστόσο, σύμφωνα με ανάλυση του Reuters, η οργάνωση εξακολουθεί να έχει παρουσία μέσω παρακλαδιών και συμμαχικών οργανώσεων σε περιοχές της Αφρικής, της Μέσης Ανατολής και της Νότιας Ασίας. Το μοντέλο έχει γίνει πιο αποκεντρωμένο και λιγότερο ορατό, γεγονός που δυσκολεύει την παρακολούθηση και την πλήρη εξάρθρωση των δικτύων.
Ο ίδιος ο επικεφαλής της MI5 έχει προειδοποιήσει ότι τόσο η Αλ Κάιντα όσο και το Ισλαμικό Κράτος εξακολουθούν να επιδιώκουν επιθέσεις με μεγάλο αριθμό θυμάτων, ακόμη κι αν το επιχειρησιακό τους μοντέλο έχει αλλάξει.
Από την τρομοκρατία στις κυβερνοεπιθέσεις και το σαμποτάζ
Η μεγάλη διαφορά του 2026 σε σχέση με το 2001 είναι ότι οι υπηρεσίες ασφαλείας δεν αντιμετωπίζουν πλέον μία μόνο κατηγορία κινδύνου. Στο ίδιο επιχειρησιακό περιβάλλον υπάρχουν τρομοκρατία, κρατικές επιχειρήσεις, κυβερνοεπιθέσεις, επιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές και δράσεις που κινούνται στη «γκρίζα ζώνη» μεταξύ ειρήνης και ανοιχτής σύγκρουσης.
Η Ευρώπη έχει ήδη δει περιστατικά με drones, δολιοφθορές και επιθέσεις σε ενεργειακά ή μεταφορικά δίκτυα. Μόλις πριν από δύο ημέρες, το M24 κατέγραψε το ρωσικό πλήγμα με drone στα σύνορα Ουκρανίας–Μολδαβίας, ένα ακόμη περιστατικό που δείχνει πόσο γρήγορα οι σύγχρονες απειλές μπορούν να μετακινηθούν γεωγραφικά.
Αυτό ακριβώς βρίσκεται πίσω από την παρέμβαση ΜακΚάλουμ: οι υπηρεσίες ασφαλείας πρέπει να είναι σε θέση να εντοπίζουν όχι μόνο τον γνωστό εχθρό, αλλά και το νέο μοτίβο απειλής πριν αυτό μετατραπεί σε κρίση.
25 χρόνια μετά: Οι ΗΠΑ τιμούν τα θύματα
Στη Νέα Υόρκη, το National September 11 Memorial & Museum πραγματοποιεί σήμερα την κεντρική τελετή για την 25η επέτειο. Η ιδιωτική τελετή για τις οικογένειες των θυμάτων ξεκίνησε στις 8:40 τοπική ώρα στο Memorial Plaza.
Κατά τη διάρκεια της τελετής διαβάζονται τα ονόματα των ανθρώπων που σκοτώθηκαν στις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου και στην τρομοκρατική επίθεση του 1993 στο World Trade Center. Έξι στιγμές σιωπής σηματοδοτούν τις ώρες των προσκρούσεων των αεροπλάνων, της κατάρρευσης των δύο Πύργων, της επίθεσης στο Πεντάγωνο και της συντριβής της πτήσης 93 στην Πενσιλβάνια.
Για πρώτη φορά φέτος προβλέπεται και επιπλέον στιγμή σιωπής για όσους έχασαν αργότερα τη ζωή τους από ασθένειες που συνδέονται με την έκθεση στη σκόνη και στις τοξικές ουσίες της 11ης Σεπτεμβρίου.
Το Tribute in Light επιστρέφει στον ουρανό της Νέας Υόρκης
Το βράδυ, οι δύο εμβληματικές δέσμες φωτός του Tribute in Light θα φωτίσουν ξανά τον ουρανό του Μανχάταν, συμβολίζοντας τους Δίδυμους Πύργους. Η εγκατάσταση εμφανίζεται κάθε χρόνο από το 2002 και είναι ορατή σε μεγάλη απόσταση γύρω από τη Νέα Υόρκη.
Για την 25η επέτειο, η τελετή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη προβολή. Το 9/11 Memorial & Museum έχει ανακοινώσει ειδική ζωντανή μετάδοση του «9/11 Tribute in Light: Live from Lower Manhattan», με τη συμμετοχή των ABC, Disney+, Hulu, National Geographic και ABC News Live.
Η 11η Σεπτεμβρίου εξακολουθεί να καθορίζει τις ΗΠΑ
Η επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου δεν άλλαξε μόνο την αμερικανική εξωτερική πολιτική. Οδήγησε σε πολέμους, σε ριζική αναμόρφωση της εσωτερικής ασφάλειας, στην ίδρυση του Department of Homeland Security, σε αυστηρότερους ελέγχους στις αερομεταφορές και σε νέες μορφές επιτήρησης.
Νέα δημοσκόπηση που δημοσίευσε το Associated Press δείχνει ότι για μεγάλο μέρος των Αμερικανών η 11η Σεπτεμβρίου παραμένει ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της ζωής τους. Περίπου οι μισοί ενήλικες στις ΗΠΑ την κατατάσσουν ως κομβικό ιστορικό γεγονός, πάνω ακόμη και από μεταγενέστερες κρίσεις όπως η πανδημία.
Την ίδια ώρα, η εμπιστοσύνη ότι η ομοσπονδιακή κυβέρνηση μπορεί να αποτρέψει μια νέα μεγάλη τρομοκρατική επίθεση έχει μειωθεί σε σχέση με τα επίπεδα των πρώτων ετών μετά το 2001.
Γιατί η προειδοποίηση της MI5 έχει ιδιαίτερο βάρος σήμερα
Το μήνυμα του Κεν ΜακΚάλουμ δεν είναι μια πρόβλεψη ότι «έρχεται νέα 11η Σεπτεμβρίου». Είναι μια προειδοποίηση για τον τρόπο με τον οποίο γεννιούνται τα στρατηγικά σοκ: συχνά δεν μοιάζουν με αυτό που οι κυβερνήσεις έχουν ήδη μάθει να αντιμετωπίζουν.
Το 2001, η μεγάλη αποτυχία ήταν ότι υπήρχαν επιμέρους πληροφορίες και ενδείξεις, αλλά δεν ενώθηκαν εγκαίρως σε μια συνολική εικόνα της απειλής. Το μάθημα που προσπαθεί να κρατήσει ζωντανό η MI5 είναι ότι η ασφάλεια δεν μπορεί να βασίζεται μόνο σε λίστες γνωστών κινδύνων.
Η απειλή μπορεί να προέρχεται από μια τρομοκρατική οργάνωση, από έναν μοναχικό δράστη, από κυβερνοεπίθεση, από σαμποτάζ ή από έναν κρατικό παράγοντα που επιλέγει να κινηθεί κάτω από το όριο της ανοιχτής σύγκρουσης.
Αυτό είναι και το βασικό μήνυμα της 25ης επετείου: να θυμόμαστε το παρελθόν χωρίς να θεωρούμε ότι το επόμενο μεγάλο σοκ θα μοιάζει απαραίτητα με το προηγούμενο.