Ο πόλεμος που δεν κηρύχθηκε ποτέ: Drones και σαμποτάζ χτυπούν την Ευρώπη – Το ΝΑΤΟ σηκώνει κόκκινη σημαία

Δεν ακούστηκε κήρυξη πολέμου. Δεν εμφανίστηκαν τεθωρακισμένα σε ευρωπαϊκά σύνορα. Κι όμως, η Ευρώπη αντιμετωπίζει όλο και περισσότερα περιστατικά που μοιάζουν με κομμάτια μιας σύγκρουσης χαμηλότερης έντασης: drones κοντά σε αεροδρόμια, σαμποτάζ σε δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, εμπρησμούς, κυβερνοεπιθέσεις και επιχειρήσεις που δοκιμάζουν τα όρια ανάμεσα στην ειρήνη και στον πόλεμο.

Το νέο επεισόδιο που ανέβασε κατακόρυφα την ένταση βρίσκεται στη Γερμανία. Η κυβέρνηση του Βερολίνου απέδωσε στη Ρωσία την απόπειρα επίθεσης με drone στο αεροδρόμιο Λειψίας/Χάλε, μια εγκατάσταση με ιδιαίτερη σημασία για τις εμπορευματικές μεταφορές και την ευρωπαϊκή εφοδιαστική αλυσίδα. Η Μόσχα απορρίπτει τις κατηγορίες. Το περιστατικό, όμως, ήρθε να προστεθεί σε μια ακολουθία επιθέσεων και ενεργειών δολιοφθοράς που έχει κάνει τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να μιλούν πλέον ανοιχτά για «υβριδικές απειλές».

Στις 5 Σεπτεμβρίου, ο Αμερικανός πρέσβης στο ΝΑΤΟ Μάθιου Γουίτακερ προειδοποίησε ότι η Συμμαχία δεν πρόκειται να ανεχθεί σκόπιμες υβριδικές ενέργειες κατά κρατών-μελών. Έδειξε ειδικά προς τη Λειψία και τόνισε ότι κρίσιμες υποδομές —μεταξύ αυτών και ενεργειακές εγκαταστάσεις— μπορεί να αποτελέσουν στόχους. Η προειδοποίηση δεν είναι θεωρητική. Μέσα σε λίγες ημέρες η Γερμανία βρέθηκε αντιμέτωπη και με νέες πράξεις σαμποτάζ στο ηλεκτρικό της δίκτυο.

Λειψία: το περιστατικό που άλλαξε το κλίμα

Η υπόθεση του αεροδρομίου Λειψίας/Χάλε έχει ιδιαίτερο βάρος επειδή δεν αφορά ένα τυχαίο drone που παρασύρθηκε πάνω από έναν διάδρομο προσγείωσης. Σύμφωνα με τη γερμανική κυβέρνηση, οι έρευνες των αρχών και των υπηρεσιών πληροφοριών οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι πίσω από την απόπειρα βρισκόταν ρωσικός κρατικός μηχανισμός. Το Βερολίνο ανακοίνωσε διπλωματικά αντίμετρα, ενώ η Ρωσία αρνήθηκε κάθε εμπλοκή και χαρακτήρισε τις κατηγορίες προκλητικές.

Η σημασία του αεροδρομίου είναι μεγάλη. Η Λειψία/Χάλε αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους κόμβους cargo στην Ευρώπη. Ένα σοβαρό περιστατικό εκεί δεν θα ήταν απλώς πρόβλημα αεροπορικής ασφάλειας. Θα μπορούσε να επηρεάσει μεταφορές, επιχειρήσεις, εφοδιαστικές αλυσίδες και —σε περίπτωση παρατεταμένης διακοπής— οικονομική δραστηριότητα σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα.

Αυτό ακριβώς είναι το στοιχείο που κάνει τον υβριδικό πόλεμο διαφορετικό από μια κλασική στρατιωτική σύγκρουση: ο στόχος δεν χρειάζεται να είναι στρατιωτικός. Μπορεί να είναι ένα αεροδρόμιο, ένα καλώδιο, ένας σιδηρόδρομος, μια ενεργειακή εγκατάσταση, ένα data center ή ένα πληροφοριακό σύστημα.

Όταν ο στόχος δεν είναι στρατόπεδο αλλά το ρεύμα

Την ίδια εβδομάδα, οι γερμανικές αρχές ερεύνησαν σαμποτάζ σε εγκαταστάσεις του ηλεκτρικού δικτύου. Σε περιστατικό στο Βρανδεμβούργο χρησιμοποιήθηκαν μηχανισμοί που προκάλεσαν βραχυκυκλώματα σε γραμμές υψηλής τάσης κοντά σε κρίσιμη υποδομή. Σε άλλο περιστατικό κοντά στο Μπέργκχαϊμ, μονάδες ηλεκτροπαραγωγής τέθηκαν προσωρινά εκτός λειτουργίας. Το δίκτυο παρέμεινε σταθερό, όμως το μήνυμα ήταν ξεκάθαρο: ακόμη και μια αποτυχημένη ή περιορισμένη επίθεση μπορεί να αποκαλύψει πόσο ευάλωτες είναι οι υποδομές από τις οποίες εξαρτάται η καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων.

Δεν έχουν αποδοθεί όλες αυτές οι ενέργειες στον ίδιο δράστη και δεν υπάρχει σε κάθε περίπτωση οριστική κρατική απόδοση ευθύνης. Αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη. Οι ευρωπαϊκές αρχές εξετάζουν από ξένες υπηρεσίες και οργανωμένα δίκτυα μέχρι εγχώριες εξτρεμιστικές ομάδες. Ακριβώς αυτή η αβεβαιότητα είναι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της υβριδικής σύγκρουσης.

Η ενεργειακή διάσταση είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη για μια Ευρώπη που ήδη ζει με αυξημένο γεωπολιτικό ρίσκο. Το M24 έχει αναλύσει το πόσο μικρότερο είναι το περιθώριο λάθους της ηπείρου ενόψει του χειμώνα στο θέμα «Ο χειμώνας των €100: Το σενάριο που τρομάζει την Ευρώπη». Μια μεγάλη διακοπή κρίσιμων ενεργειακών υποδομών θα μπορούσε να λειτουργήσει πολλαπλασιαστικά σε μια ήδη εύθραυστη αγορά.

Τι είναι πραγματικά ο «υβριδικός πόλεμος»

Το ΝΑΤΟ χρησιμοποιεί τον όρο «hybrid threats» για ενέργειες που συνδυάζουν στρατιωτικά και μη στρατιωτικά μέσα, φανερές και κρυφές επιχειρήσεις, κυβερνοεπιθέσεις, παραπληροφόρηση, οικονομική πίεση, σαμποτάζ και άλλες μεθόδους. Ο στόχος είναι συχνά να θολώσει η γραμμή ανάμεσα στην ειρήνη και στον πόλεμο, να δημιουργηθεί αμφιβολία για το ποιος ευθύνεται και να αυξηθεί το πολιτικό ή κοινωνικό κόστος χωρίς να δοθεί στον αντίπαλο μια καθαρή αφορμή για συμβατική στρατιωτική απάντηση.

Το σαμποτάζ δεν είναι καινούργιο όπλο. Ούτε η προπαγάνδα, η κατασκοπεία ή η δολιοφθορά. Αυτό που αλλάζει είναι η ταχύτητα, η κλίμακα και το τεχνολογικό κόστος. Ένα drone με σχετικά χαμηλό κόστος μπορεί να κλείσει προσωρινά έναν αερολιμένα. Μια κυβερνοεπίθεση μπορεί να προκαλέσει χάος χωρίς να περάσει κανείς σύνορα. Μια φωτιά σε έναν κρίσιμο κόμβο μπορεί να έχει πολύ μεγαλύτερες οικονομικές συνέπειες από το πραγματικό κόστος της επίθεσης.

Drones: το φθηνό όπλο που αλλάζει την ισορροπία

Ο πόλεμος στην Ουκρανία έδειξε με τον πιο ωμό τρόπο πόσο γρήγορα τα μη επανδρωμένα συστήματα μπορούν να αλλάξουν τους κανόνες. Μικρά drones αναγνώρισης, επιθετικά FPV, μεγαλύτερα συστήματα μεγάλης εμβέλειας και σμήνη μη επανδρωμένων μέσων έχουν μετατρέψει τον ουρανό σε διαρκές πεδίο επιτήρησης και απειλής.

Το πρόβλημα για μια χώρα σε καιρό ειρήνης είναι ακόμη πιο σύνθετο. Ένα drone κοντά σε πολιτικό αεροδρόμιο δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με τον ίδιο τρόπο όπως ένα εχθρικό drone πάνω από πεδίο μάχης. Υπάρχουν αεροσκάφη, κατοικημένες περιοχές, ηλεκτρομαγνητικές παρεμβολές, νομικά όρια και ανάγκη για απόλυτη ταυτοποίηση πριν από οποιαδήποτε αντίδραση.

Η συζήτηση αφορά άμεσα και την Ελλάδα. Το M24 έχει ήδη παρουσιάσει το σχέδιο για την «Ασπίδα του Αχιλλέα» και τη νέα πολυεπίπεδη ελληνική αεράμυνα, όπου η αντιμετώπιση drones και άλλων χαμηλού κόστους απειλών αποτελεί πλέον κρίσιμο κομμάτι της εξίσωσης.

Το δύσκολο σημείο: ποιος το έκανε;

Σε έναν συμβατικό πόλεμο, η εικόνα είναι συνήθως πιο καθαρή. Υπάρχει στρατός, σημαία, γραμμή μετώπου. Στην υβριδική σύγκρουση το κεντρικό πρόβλημα είναι η απόδοση ευθύνης.

Μπορεί μια επίθεση να οργανωθεί μέσω τρίτων προσώπων, να χρησιμοποιηθούν εμπορικά διαθέσιμα μέσα, να υπάρξουν παραπλανητικά ίχνη ή να χρειαστούν εβδομάδες μέχρι οι υπηρεσίες πληροφοριών να καταλήξουν σε συμπέρασμα. Στο μεταξύ, η πολιτική ηγεσία πρέπει να αποφασίσει αν θα αντιδράσει, πώς θα αντιδράσει και πόσο βέβαιη είναι για τον δράστη.

Αυτός είναι και ο λόγος που οι επίσημες διατυπώσεις έχουν σημασία. Στη Λειψία, η γερμανική κυβέρνηση απέδωσε ρητά την ενέργεια στη Ρωσία. Σε άλλα περιστατικά σαμποτάζ, οι έρευνες συνεχίζονται και δεν υπάρχει αντίστοιχη τελική απόδοση ευθύνης. Η Μόσχα αρνείται ότι βρίσκεται πίσω από την απόπειρα στη Λειψία.

Το ΝΑΤΟ ανεβάζει τον τόνο

Ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε είχε ήδη προειδοποιήσει στις 2 Σεπτεμβρίου ότι η Ρωσία έχει γίνει «όλο και πιο απερίσκεπτη», αναφερόμενος σε drones και πυραύλους που περνούν στον εναέριο χώρο κρατών της ανατολικής πτέρυγας και σε αύξηση κακόβουλων ενεργειών που στοχεύουν απευθείας έδαφος της Συμμαχίας. Αναφέρθηκε σε εμπρησμούς εγκαταστάσεων που παράγουν αμυντικό υλικό για την Ουκρανία και χαρακτήρισε τη Λειψία ρωσική υβριδική επίθεση.

Τρεις ημέρες αργότερα, ο Μάθιου Γουίτακερ έδωσε ένα ακόμη σαφέστερο πολιτικό μήνυμα: η Συμμαχία, είπε, δεν θα ανεχθεί σκόπιμες υβριδικές ενέργειες κατά των μελών της. Δεν ανακοίνωσε κάποια αυτόματη στρατιωτική απάντηση, όμως η δημόσια γλώσσα του ΝΑΤΟ έχει πλέον αλλάξει. Το ζήτημα δεν αντιμετωπίζεται ως σειρά μεμονωμένων «περίεργων περιστατικών», αλλά ως μέρος ενός ευρύτερου περιβάλλοντος ασφάλειας.

Γιατί η Ελλάδα δεν είναι θεατής

Η Ελλάδα βρίσκεται μακριά από τη Λειψία, αλλά δεν βρίσκεται έξω από τον χάρτη των υβριδικών απειλών. Η χώρα διαθέτει κρίσιμα λιμάνια, αεροδρόμια, ενεργειακές εγκαταστάσεις, υποθαλάσσια καλώδια, τηλεπικοινωνιακούς κόμβους και στρατηγικές υποδομές που συνδέονται με την Ανατολική Μεσόγειο και τη νοτιοανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ.

Η προστασία αυτών των υποδομών δεν είναι μόνο στρατιωτική υπόθεση. Αφορά κυβερνοασφάλεια, αστυνομία, πολιτική προστασία, εταιρείες ενέργειας, λιμενικές αρχές και μηχανισμούς έγκαιρης προειδοποίησης. Αφορά επίσης την ικανότητα μιας κοινωνίας να ξεχωρίζει μια πραγματική πληροφορία από μια οργανωμένη επιχείρηση παραπληροφόρησης την ώρα μιας κρίσης.

Οι διεθνείς κρίσεις έχουν ήδη αποδείξει ότι η απόσταση δεν προστατεύει την οικονομία. Στην ανάλυση του M24 για τις διεθνείς εξελίξεις, το πετρέλαιο, τον πληθωρισμό και το ρίσκο για την Ελλάδα, η ίδια αλληλεξάρτηση είναι εμφανής: ένα περιστατικό σε έναν ενεργειακό ή μεταφορικό κόμβο μπορεί να μεταφερθεί σε τιμές, εφοδιασμό και επιχειρηματικό κόστος εκατοντάδες ή χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά.

Ο πόλεμος που δεν χρειάζεται να κηρυχθεί

Η πιο ανησυχητική πλευρά αυτής της νέας πραγματικότητας είναι ότι δεν υπάρχει μια καθαρή στιγμή έναρξης. Δεν υπάρχει ένα πρωινό στο οποίο η Ευρώπη θα ξυπνήσει και θα ακούσει ότι «άρχισε ο υβριδικός πόλεμος». Η γκρίζα ζώνη είναι ακριβώς το πεδίο όπου η πίεση αυξάνεται λίγο-λίγο: ένα drone εδώ, μια φωτιά εκεί, μια κυβερνοεπίθεση, μια απόπειρα δολιοφθοράς, μια εκστρατεία παραπληροφόρησης.

Κάθε μεμονωμένο περιστατικό μπορεί να φαίνεται περιορισμένο. Όταν όμως συσσωρεύονται, το ερώτημα αλλάζει. Δεν είναι πλέον μόνο «ποιος έκανε τι;». Είναι αν οι ευρωπαϊκές κοινωνίες, οι κυβερνήσεις και οι κρίσιμες υποδομές είναι έτοιμες για μια εποχή στην οποία η σύγκρουση μπορεί να υπάρχει χωρίς επίσημη κήρυξη πολέμου.

Η κόκκινη σημαία που σηκώνει τώρα το ΝΑΤΟ αφορά ακριβώς αυτό: την ανάγκη να προστατευτεί η καθημερινή λειτουργία των κρατών πριν μια αλληλουχία μικρών, φθηνών και δύσκολα αποδιδόμενων επιθέσεων μετατραπεί σε μεγάλη κρίση.