Δεν είναι μόνο το τι τρώμε. Είναι και το τι αγγίζει το φαγητό πριν φτάσει στο πιάτο μας.
Μια νέα peer-reviewed μελέτη που δημοσιεύθηκε την 1η Σεπτεμβρίου 2026 στο Environmental Science & Technology βάζει στο μικροσκόπιο περισσότερες από 15.000 χημικές ουσίες που μπορούν να χρησιμοποιούνται ή να εντοπίζονται σε υλικά που έρχονται σε επαφή με τρόφιμα: πλαστικές και χάρτινες συσκευασίες, κουτιά, μπουκάλια, κουζινικά σκεύη, επιστρώσεις, κόλλες, μεταλλικά δοχεία και άλλα υλικά.
Το εύρημα που προκαλεί τη μεγαλύτερη εντύπωση είναι ότι 1.222 από αυτές τις ουσίες είναι ήδη γνωστό ότι έχουν ιδιότητες επικίνδυνες για την ανθρώπινη υγεία, ενώ για περισσότερες από 13.000 δεν υπάρχουν επαρκή δημόσια διαθέσιμα δεδομένα ώστε να μπορεί να εκτιμηθεί ολοκληρωμένα η ασφάλειά τους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι 15.000 ουσίες «μπαίνουν στο φαγητό μας» ούτε ότι κάθε συσκευασία είναι επικίνδυνη. Η μελέτη δεν μέτρησε τον κίνδυνο κάθε προϊόντος στο ράφι. Χαρτογράφησε όμως ένα τεράστιο πεδίο ουσιών που μπορεί να υπάρχουν σε υλικά επαφής με τρόφιμα και έδειξε πόσο μεγάλα παραμένουν τα κενά γνώσης.
Τι ακριβώς εξέτασε η νέα μελέτη
Οι επιστήμονες της Food Packaging Forum Foundation συγκέντρωσαν και αξιολόγησαν δεδομένα για περισσότερες από 15.000 λεγόμενες food contact chemicals — χημικές ουσίες που μπορεί να χρησιμοποιούνται ή να ανιχνεύονται σε υλικά και αντικείμενα τα οποία έρχονται άμεσα ή έμμεσα σε επαφή με τρόφιμα.
Αυτός ο όρος είναι πολύ ευρύτερος από το «πλαστικό». Περιλαμβάνει πλαστικές συσκευασίες και δοχεία, χαρτί και χαρτόνι, μεταλλικά κουτιά και επιστρώσεις, γυαλί και κεραμικά, κόλλες και μελάνια εκτύπωσης, κουζινικά σκεύη και ακόμη μηχανήματα επεξεργασίας τροφίμων.
Η EFSA επιβεβαιώνει ότι οι χημικές ουσίες από τέτοια υλικά μπορούν υπό ορισμένες συνθήκες να μεταφερθούν σε τρόφιμα και ποτά. Για αυτό οι ευρωπαϊκές αρχές αξιολογούν τόσο τη μετανάστευση μιας ουσίας όσο και τα τοξικολογικά δεδομένα πριν καθοριστούν επιτρεπόμενα όρια.
Ο αριθμός που ξεχωρίζει: 1.222 ουσίες με ήδη γνωστούς κινδύνους
Οι ερευνητές δημιούργησαν έναν κατάλογο προτεραιότητας με 1.222 χημικές ουσίες για τις οποίες υπάρχουν ήδη αναγνωρισμένα δεδομένα επικινδυνότητας για την ανθρώπινη υγεία.
Οι κατηγορίες κινδύνου που χρησιμοποιήθηκαν περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, καρκινογόνο ή μεταλλαξιογόνο δράση, τοξικότητα στην αναπαραγωγή, ενδοκρινική διαταραχή, επίδραση σε συγκεκριμένα όργανα και άλλες σοβαρές ιδιότητες.
Η λέξη «επικίνδυνη» χρειάζεται σωστή ερμηνεία. Στην τοξικολογία άλλο πράγμα είναι η επικινδυνότητα μιας ουσίας και άλλο ο πραγματικός κίνδυνος έκθεσης για έναν άνθρωπο. Ο κίνδυνος εξαρτάται από το πόση ουσία μεταφέρεται, πόσο συχνά εκτίθεται κάποιος, για πόσο χρόνο και σε ποια συγκέντρωση.
Γι’ αυτό η μελέτη δεν λέει ότι κάθε συσκευασμένο τρόφιμο προκαλεί βλάβη. Λέει ότι υπάρχουν εκατοντάδες ουσίες των οποίων οι ιδιότητες απαιτούν πολύ πιο προσεκτικό έλεγχο.
Για πάνω από 13.000 ουσίες δεν ξέρουμε αρκετά
Αυτό ίσως είναι το πιο σημαντικό εύρημα της εργασίας.
Οι συγγραφείς αναφέρουν ότι περίπου το 87% των χημικών ουσιών που εξετάστηκαν δεν διαθέτει επαρκή δημόσια δεδομένα ασφάλειας για το πλήρες φάσμα πιθανών επιπτώσεων στην υγεία.
Η έλλειψη δεδομένων δεν σημαίνει ότι μια ουσία είναι επικίνδυνη. Σημαίνει όμως και ότι δεν μπορεί να θεωρείται αυτομάτως ασφαλής επειδή δεν έχει αποδειχθεί βλάβη.
Οι ερευνητές θεωρούν αυτό το κενό ένα από τα βασικά προβλήματα του σημερινού συστήματος αξιολόγησης. Η λογική «εξετάζουμε μία ουσία κάθε φορά» γίνεται εξαιρετικά αργή όταν ο συνολικός αριθμός ξεπερνά τις 15.000.
Οι 38 ομάδες που μπήκαν σε προτεραιότητα
Για να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα, οι επιστήμονες πρότειναν να αξιολογούνται οι ουσίες όχι μόνο μία προς μία αλλά και σε ομάδες με παρόμοια χημική δομή.
Η νέα εργασία εντόπισε 38 ομάδες υψηλής προτεραιότητας. Μεταξύ τους βρίσκονται ουσίες από κατηγορίες όπως PFAS, ορθο-φθαλικές ενώσεις, αλκυλοφαινόλες, οργανοφωσφορικές ενώσεις, ισοκυανικά και πρωτογενείς αρωματικές αμίνες.
Στις συγκεκριμένες 38 ομάδες περιλαμβάνονται συνολικά 3.547 ουσίες. Η ομαδοποίησή τους δεν σημαίνει ότι όλες έχουν την ίδια τοξικότητα. Σημαίνει ότι έχουν αρκετή δομική ομοιότητα με ουσίες γνωστού κινδύνου ώστε να αξίζει να ελέγχονται ως προτεραιότητα πριν χρησιμοποιηθούν ως «αντικαταστάτες» άλλων απαγορευμένων χημικών.
Το πρόβλημα της «κακής αντικατάστασης»
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της μελέτης είναι αυτό που οι επιστήμονες ονομάζουν regrettable substitution.
Συμβαίνει όταν μια ουσία περιορίζεται ή απαγορεύεται και αντικαθίσταται γρήγορα από μια χημικά πολύ παρόμοια ουσία για την οποία υπάρχουν πολύ λιγότερα δεδομένα.
Έτσι, ένα προϊόν μπορεί να διαφημίζεται ως «χωρίς Χ», αλλά η ουσία Χ να έχει αντικατασταθεί από μια συγγενική χημική ένωση που δεν έχει μελετηθεί εξίσου καλά.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη προχωρήσει σε ισχυρούς περιορισμούς του BPA στα υλικά επαφής με τρόφιμα και το 2026 επικαιροποίησε το σχετικό κανονιστικό πλαίσιο. Παράλληλα, όμως, η επιστημονική συζήτηση στρέφεται πλέον και σε άλλες συγγενικές δισφαινόλες.
Τι ισχύει στην Ευρώπη
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχουν γενικοί κανόνες που απαιτούν τα υλικά που έρχονται σε επαφή με τρόφιμα να μην μεταφέρουν ουσίες σε ποσότητες που θα μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο την υγεία ή να αλλοιώσουν το ίδιο το τρόφιμο.
Η EFSA αξιολογεί ουσίες και διεργασίες, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θέτει νομικά όρια για τη μετανάστευση ορισμένων χημικών ουσιών.
Η ΕΕ έχει ήδη απαγορεύσει ή περιορίσει ουσίες όπως μόλυβδο, κάδμιο, υδράργυρο και BPA σε συγκεκριμένες εφαρμογές, ενώ οι PFAS βρίσκονται επίσης στο επίκεντρο νέων περιορισμών.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι υπάρχει πλήρης τοξικολογικός φάκελος για κάθε ουσία που μπορεί να χρησιμοποιηθεί ή να βρεθεί σε κάθε κατηγορία υλικού. Και ακριβώς αυτό το κενό επιχειρεί να αναδείξει η νέα μελέτη.
Οι PFAS και οι φθαλικές ενώσεις ξανά στο επίκεντρο
Δύο κατηγορίες που επανέρχονται συχνά στη συζήτηση είναι οι PFAS και οι φθαλικές ενώσεις.
Οι PFAS έχουν χρησιμοποιηθεί σε προϊόντα που χρειάζονται αντοχή σε λίπος, νερό ή θερμότητα. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αξιολογεί αυτή την περίοδο πιο συστηματικά την ανθρώπινη έκθεση και τις πιθανές επιπτώσεις τους.
Στις ΗΠΑ, η FDA ανακοίνωσε τον Μάιο του 2026 νέα επιστημονική αξιολόγηση οκτώ φθαλικών ενώσεων που εξακολουθούν να είναι εγκεκριμένες για ορισμένες χρήσεις σε υλικά επαφής με τρόφιμα, εξετάζοντας αν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ομάδα σε μελλοντική σωρευτική αξιολόγηση κινδύνου.
Δεν μιλάμε μόνο για το πλαστικό τάπερ
Ένα συχνό λάθος είναι να ταυτίζεται το θέμα των χημικών ουσιών με το πλαστικό.
Τα υλικά επαφής με τρόφιμα περιλαμβάνουν και χαρτί, χαρτόνι, μέταλλα, επιστρώσεις, κεραμικά, κόλλες και μελάνια. Ορισμένες ουσίες μπορεί επίσης να προκύπτουν κατά την παραγωγή ή την ανακύκλωση χωρίς να έχουν προστεθεί σκόπιμα στο τελικό προϊόν.
Για αυτό το πραγματικό ερώτημα δεν είναι «πλαστικό ή όχι πλαστικό;». Είναι ποιο υλικό χρησιμοποιείται, για ποια χρήση, σε ποια θερμοκρασία, με ποιο τρόφιμο και αν η συγκεκριμένη εφαρμογή πληροί τους κανόνες ασφάλειας.
Θερμοκρασία και χρήση έχουν σημασία
Η ίδια συσκευασία δεν συμπεριφέρεται υποχρεωτικά το ίδιο σε όλες τις συνθήκες.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι οι επιτρεπόμενες χρήσεις λαμβάνουν υπόψη παράγοντες όπως το είδος του τροφίμου και τα όρια θερμοκρασίας. Η μετανάστευση μιας ουσίας μπορεί να εξαρτάται από το αν το περιεχόμενο είναι λιπαρό ή όξινο, από τη διάρκεια επαφής και από το αν το υλικό θερμαίνεται.
Αυτός είναι και ο λόγος που ένα δοχείο πρέπει να χρησιμοποιείται σύμφωνα με τις οδηγίες του κατασκευαστή και όχι αυθαίρετα σε φούρνο μικροκυμάτων, υψηλές θερμοκρασίες ή για τρόφιμα για τα οποία δεν προορίζεται.
Τι μπορεί να κάνει ο καταναλωτής χωρίς πανικό
Η νέα έρευνα δεν ζητά από τους καταναλωτές να πετάξουν όλες τις συσκευασίες ή τα κουζινικά τους.
- Χρησιμοποιούμε δοχεία και συσκευασίες σύμφωνα με τις οδηγίες χρήσης τους.
- Δεν θερμαίνουμε πλαστικό που δεν αναγράφεται ότι είναι κατάλληλο για τη συγκεκριμένη χρήση.
- Δεν χρησιμοποιούμε πολύ φθαρμένα, λιωμένα ή παραμορφωμένα πλαστικά δοχεία.
- Για ζεστά ή πολύ λιπαρά τρόφιμα μπορούμε, όπου είναι πρακτικό, να επιλέγουμε γυαλί ή άλλα κατάλληλα υλικά.
- Δεν επαναχρησιμοποιούμε επ’ αόριστον συσκευασίες μιας χρήσης που δεν έχουν σχεδιαστεί για επαναλαμβανόμενη χρήση.
Το σημαντικότερο είναι να μην αντικαθίσουμε την επιστημονική προσοχή με φόβο. Το γεγονός ότι μια χημική ουσία υπάρχει σε ένα υλικό δεν σημαίνει ότι η έκθεση φτάνει σε επίπεδο που προκαλεί βλάβη.
Η συζήτηση για τα τρόφιμα γίνεται όλο και πιο σύνθετη
Μέχρι πρόσφατα, όταν μιλούσαμε για την υγεία και το φαγητό, η προσοχή πήγαινε κυρίως σε θερμίδες, ζάχαρη, αλάτι και λίπος.
Το M24 έχει ήδη παρουσιάσει τη μεγάλη μελέτη των 101.560 ατόμων για τα «κρυφά» στοιχεία των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων που συνδέθηκαν με υπέρταση. Εκεί το ενδιαφέρον ήταν τα συστατικά του ίδιου του προϊόντος.
Η νέα έρευνα μετακινεί τον φακό ένα βήμα έξω από το τρόφιμο: στη συσκευασία, στο δοχείο και στα υλικά που το αγγίζουν.
Ακόμη και όταν ο καταναλωτής κυνηγά χαμηλότερες τιμές — με το M24 να έχει καταγράψει τις αλλαγές στις τιμές εκατοντάδων προϊόντων από τον Σεπτέμβριο — η συζήτηση για την ποιότητα και την ασφάλεια παραμένει εξίσου κρίσιμη.
Και η συνολική υγεία δεν κρίνεται από μία μεμονωμένη ουσία. Όπως δείχνουν και τα δεδομένα για διατροφή, μυϊκή μάζα και μεταβολισμό μετά τα 45, ο οργανισμός επηρεάζεται από ένα πολύ μεγαλύτερο σύνολο συνηθειών και εκθέσεων.
Τι δεν αποδεικνύει η μελέτη
Η συγκεκριμένη εργασία είναι ανάλυση δεδομένων και ταξινόμηση χημικών ουσιών. Δεν ήταν κλινική δοκιμή σε ανθρώπους και δεν παρακολούθησε ποιοι καταναλωτές εμφάνισαν κάποια ασθένεια εξαιτίας μιας συγκεκριμένης συσκευασίας.
Επίσης, το γεγονός ότι μια ουσία είναι ταξινομημένη ως επικίνδυνη δεν σημαίνει ότι κάθε πιθανή έκθεση είναι βλαβερή. Η πραγματική αξιολόγηση κινδύνου απαιτεί πληροφορίες για τη δόση, τη μετανάστευση και την έκθεση.
Άρα ο σωστός τίτλος δεν είναι «οι συσκευασίες τροφίμων προκαλούν καρκίνο». Αυτό δεν προκύπτει από τη μελέτη.
Το πραγματικό και αρκετά σοβαρό μήνυμα είναι διαφορετικό: σε ένα σύμπαν άνω των 15.000 χημικών ουσιών που σχετίζονται με υλικά επαφής με τρόφιμα, γνωρίζουμε ήδη ότι πάνω από 1.200 έχουν σοβαρές ιδιότητες επικινδυνότητας, ενώ για τη μεγάλη πλειονότητα λείπουν επαρκή δεδομένα.
Γιατί αυτή η έρευνα μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που ρυθμίζονται οι συσκευασίες
Η μεγάλη πρόταση των συγγραφέων είναι να αλλάξει η λογική του ελέγχου.
Αντί να περιμένουν οι αρχές χρόνια για να αξιολογήσουν ξεχωριστά χιλιάδες συγγενικές ουσίες, οι ερευνητές προτείνουν να εντοπίζονται ομάδες με κοινά δομικά χαρακτηριστικά και να εξετάζονται μαζί, ιδιαίτερα όταν μια ομάδα περιλαμβάνει ήδη αρκετές ουσίες με γνωστές επικίνδυνες ιδιότητες.
Αυτή η προσέγγιση θα μπορούσε να βοηθήσει όχι μόνο τις ρυθμιστικές αρχές αλλά και τους κατασκευαστές να αποφεύγουν την αντικατάσταση μιας προβληματικής ουσίας με μια σχεδόν πανομοιότυπη που απλώς δεν έχει ακόμη μελετηθεί αρκετά.
Το συμπέρασμα
Η νέα μελέτη της 1ης Σεπτεμβρίου δεν λέει ότι πρέπει να φοβόμαστε κάθε πλαστικό δοχείο, κάθε χάρτινο κουτί ή κάθε συσκευασμένο τρόφιμο.
Λέει όμως κάτι εξίσου σημαντικό: η επιστήμη γνωρίζει πολύ λιγότερα απ’ όσο θα περίμενε ο μέσος καταναλωτής για ένα τεράστιο μέρος των χημικών ουσιών που σχετίζονται με υλικά επαφής με τρόφιμα.
Οι 1.222 γνωστές ουσίες υψηλής προτεραιότητας και οι πάνω από 13.000 με ελλιπή δεδομένα δεν είναι λόγος πανικού. Είναι λόγος για καλύτερη έρευνα, πιο έξυπνη νομοθεσία και μεγαλύτερη διαφάνεια στην αλυσίδα παραγωγής.
Και ίσως η πιο σημαντική αλλαγή να είναι αυτή: την επόμενη φορά που κοιτάμε μια ετικέτα, η επιστήμη μας θυμίζει ότι η ιστορία του τροφίμου δεν τελειώνει στα συστατικά που είναι γραμμένα πάνω της. Υπάρχει και το υλικό που τα κρατά.
Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά ιατρική ή τοξικολογική συμβουλή.
Πηγές
EurekAlert / Food Packaging Forum Foundation – 1 Σεπτεμβρίου 2026
Environmental Science & Technology – Prioritizing and Grouping Food Contact Chemicals
European Commission – Food Contact Materials
U.S. FDA – Phthalates in Food Packaging and Food Contact Applications
Κεντρική φωτογραφία: Сергей Михель / Wikimedia Commons – CC0