Ο άνθρωπος που δεν αντέχει 15 λεπτά με τον εαυτό του – Μήπως αυτή είναι η πιο αθόρυβη κρίση της εποχής μας;

Δοκίμασε κάτι που ακούγεται γελοία εύκολο.

Κάθισε μόνος σε ένα δωμάτιο για δεκαπέντε λεπτά.

Χωρίς κινητό. Χωρίς τηλεόραση. Χωρίς μουσική. Χωρίς βιβλίο. Χωρίς να κάνεις δουλειές. Χωρίς να «αξιοποιήσεις» τον χρόνο.

Μην προσπαθήσεις να διαλογιστείς. Μην προσπαθήσεις να βελτιωθείς. Απλώς μείνε εκεί.

Για δεκαπέντε λεπτά.

Το παράξενο δεν είναι ότι πιθανότατα θα βαρεθείς. Το παράξενο είναι πόσο γρήγορα μπορεί να εμφανιστεί μια σχεδόν σωματική ανάγκη να πιάσεις κάτι, να κοιτάξεις κάτι, να ακούσεις κάτι, να ανοίξεις μια οθόνη.

Και κάπου εκεί γεννιέται ένα ερώτημα που είναι πολύ πιο ανησυχητικό από το «πόσες ώρες είμαστε στο κινητό»:

Τι συμβαίνει σε έναν άνθρωπο όταν δεν μένει σχεδόν ποτέ μόνος με τη σκέψη του;

Το πείραμα που μοιάζει με κακό αστείο

Το 2014, ερευνητές δημοσίευσαν στο περιοδικό Science μια σειρά πειραμάτων με έναν εξαιρετικά απλό πυρήνα: ζήτησαν από ανθρώπους να περάσουν λίγα λεπτά μόνοι, χωρίς εξωτερική απασχόληση, έχοντας απλώς τις σκέψεις τους.

Για πολλούς, η εμπειρία δεν ήταν καθόλου ευχάριστη.

Σε ένα από τα πειράματα, οι συμμετέχοντες είχαν μάλιστα τη δυνατότητα να προκαλέσουν στον εαυτό τους ένα ήπιο ηλεκτρικό ερέθισμα. Αρκετοί το έκαναν. Ιδίως άνδρες.

Αυτό δεν σημαίνει ότι «οι άνθρωποι προτιμούν τον πόνο από τη σκέψη» ως καθολικό νόμο. Ούτε ότι ένα εργαστηριακό πείραμα περιγράφει ολόκληρη την ανθρώπινη φύση.

Αλλά η εικόνα μένει στο μυαλό:

ένας άνθρωπος, μόνος σε ένα δωμάτιο, που έχει την επιλογή ανάμεσα στη σιωπή και σε ένα μικρό σοκ — και πατάει το κουμπί.

Δέκα χρόνια αργότερα, ίσως το κουμπί να μη χρειάζεται καν ρεύμα.

Το κουμπί είναι στην τσέπη μας.

Δεν εξαφανίστηκε η βαρεμάρα. Εξαφανίσαμε τα σημεία όπου μπορούσε να εμφανιστεί

Κάποτε υπήρχαν μικρά κενά παντού.

Στην ουρά της τράπεζας. Στη στάση. Στο λεωφορείο. Στο ασανσέρ. Στο τραπέζι περιμένοντας να έρθει κάποιος. Στο κρεβάτι πριν μας πάρει ο ύπνος. Σε ένα δεκάλεπτο που δεν υπήρχε τίποτα να γίνει.

Δεν ήταν όλα αυτά όμορφα. Συχνά ήταν απλώς βαρετά.

Αλλά ήταν κενά.

Και το κενό έχει μία ιδιότητα που δεν εκτιμάμε όσο έχουμε κάτι να το γεμίσουμε: αναγκάζει το μυαλό να αρχίσει να παράγει δικό του υλικό.

Μια ανάμνηση. Μια ανησυχία. Μια ιδέα. Έναν θυμό που είχαμε αποφύγει. Μια λύση που δεν ψάχναμε. Μια ερώτηση που δεν θέλαμε να ακούσουμε.

Σήμερα, σχεδόν κάθε μικρό κενό μπορεί να γεμίσει πριν καν γίνει αισθητό.

Τρία λεπτά αναμονής; Scroll.

Κόκκινο φανάρι; Ειδοποιήσεις.

Διαφημίσεις στην τηλεόραση; Δεύτερη οθόνη.

Δέκα δευτερόλεπτα αμηχανίας σε μια συζήτηση; Κάποιος πιάνει το κινητό.

Δεν νικήσαμε τη βαρεμάρα.

Της στερήσαμε τον χρόνο να αρχίσει.

Η πιο σπάνια πολυτέλεια του 21ου αιώνα ίσως είναι ο αδιαμεσολάβητος χρόνος

Για αιώνες, η πληροφορία ήταν ακριβή και δύσκολη.

Έπρεπε να βρεις βιβλίο. Να ρωτήσεις κάποιον. Να ταξιδέψεις. Να περιμένεις εφημερίδα. Να μην ξέρεις.

Σήμερα η πληροφορία είναι σχεδόν άπειρη και σχεδόν δωρεάν.

Αυτό είναι ένα τεράστιο ανθρώπινο επίτευγμα.

Όμως κάθε επανάσταση δημιουργεί και μια νέα σπανιότητα.

Όταν η πληροφορία έγινε άφθονη, σπάνια έγινε η προσοχή.

Και τώρα ίσως γίνεται ακόμη πιο σπάνιο κάτι βαθύτερο:

ο χρόνος μέσα στον οποίο δεν μιλά κανείς στο μυαλό σου πριν προλάβεις να μιλήσεις εσύ.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι έχουμε πολλές απαντήσεις. Είναι ότι τις παίρνουμε πριν ωριμάσει η ερώτηση

Σκέψου πόσο έχει αλλάξει μια απλή ανθρώπινη διαδικασία.

Κάποτε αναρωτιόσουν κάτι.

Μπορεί να το κουβαλούσες για ώρες. Για ημέρες. Μπορεί να το συζητούσες. Να άλλαζες γνώμη. Να έκανες λάθος. Να κατέληγες κάπου μόνος σου.

Σήμερα, σχεδόν κάθε ερώτηση μπορεί να δεχτεί μια απάντηση μέσα σε δευτερόλεπτα.

Αυτό είναι υπέροχο όταν θέλεις να μάθεις πότε φεύγει το τρένο ή πώς επισκευάζεται μια βρύση.

Αλλά τι γίνεται όταν κάνουμε το ίδιο και με ερωτήσεις που δεν είναι πληροφοριακές;

«Τι πιστεύω γι’ αυτό;»

«Γιατί με πείραξε;»

«Θέλω πραγματικά αυτή τη ζωή;»

«Μήπως έχω άδικο;»

«Τι θα έκανα αν δεν έβλεπε κανείς;»

Αυτές οι ερωτήσεις δεν χρειάζονται πάντα άμεση απάντηση.

Μερικές φορές χρειάζονται χρόνο χωρίς απάντηση.

Μήπως δεν έχουμε άποψη — αλλά αντίδραση σε έτοιμες απόψεις;

Υπάρχει μια λεπτή διαφορά ανάμεσα στο «σκέφτομαι» και στο «επιλέγω ανάμεσα σε πράγματα που μου παρουσιάστηκαν».

Ανοίγεις μια πλατφόρμα.

Βλέπεις έναν τίτλο. Ένα βίντεο. Ένα σχόλιο. Μια οργισμένη αντίδραση. Μια δεύτερη αντίδραση στην πρώτη αντίδραση.

Πριν προλάβεις να σχηματίσεις θέση, έχεις ήδη εκτεθεί σε δέκα.

Στο τέλος μπορεί πράγματι να έχεις άποψη.

Αλλά πόσο από αυτήν γεννήθηκε πριν μπει στο δωμάτιο ο θόρυβος;

Αυτό δεν είναι επιχείρημα κατά του Διαδικτύου. Η δημόσια συζήτηση, η πρόσβαση στη γνώση και η έκθεση σε άλλες απόψεις είναι αναγκαία.

Το ερώτημα είναι άλλο:

αν δεν υπάρχει ποτέ μια πρώτη, ακατέργαστη στιγμή σκέψης, από πού ξεκινά τελικά η δική μας θέση;

Ακόμη και ένα ακίνητο κινητό μπορεί να διεκδικεί χώρο στο μυαλό

Μια γνωστή μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2017 στο Journal of the Association for Consumer Research δοκίμασε μια ενδιαφέρουσα υπόθεση: μήπως δεν χρειάζεται καν να χρησιμοποιούμε το smartphone για να μας επηρεάζει;

Σε δύο πειράματα, οι ερευνητές βρήκαν ότι η απλή παρουσία του προσωπικού κινητού συνδέθηκε με χαμηλότερη διαθέσιμη γνωστική ικανότητα σε συγκεκριμένες δοκιμασίες, ακόμη και όταν οι συμμετέχοντες δεν το χρησιμοποιούσαν.

Το αποτέλεσμα δεν σημαίνει ότι ένα κινητό πάνω στο τραπέζι μάς «χαζεύει» ούτε ότι κάθε σχετική μελέτη καταλήγει στο ίδιο συμπέρασμα.

Η επιστημονική συζήτηση για τις οθόνες είναι πολύ πιο σύνθετη από τα συνθήματα περί «ψηφιακής καταστροφής».

Αλλά η ιδέα είναι συναρπαστική:

κάτι μπορεί να τραβά ένα μικρό μέρος της προσοχής μας ακόμη κι όταν δεν το κοιτάμε.

Σαν μια κλειστή πόρτα πίσω από την οποία ξέρουμε ότι κάτι συμβαίνει.

Και αν η περιπλάνηση του μυαλού δεν είναι σφάλμα αλλά λειτουργία;

Έχουμε μάθει να αντιμετωπίζουμε κάθε απόσπαση ως εχθρό.

Όμως το μυαλό δεν είναι μηχανή που κατασκευάστηκε για να κοιτάζει ένα Excel οκτώ ώρες χωρίς να ξεφεύγει.

Σε έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Psychological Science, μια απλή, μη απαιτητική δραστηριότητα που επέτρεπε στο μυαλό να περιπλανηθεί συνδέθηκε με καλύτερη επίδοση αργότερα σε προβλήματα δημιουργικής σκέψης σε σχέση με πιο απαιτητικές συνθήκες.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε βαρεμάρα γεννά ιδιοφυΐα.

Σημαίνει όμως ότι η «άχρηστη» νοητική περιπλάνηση μπορεί, σε ορισμένες συνθήκες, να είναι μέρος της διαδικασίας με την οποία συνδέουμε πράγματα που πριν δεν συνδέονταν.

Γι’ αυτό ίσως οι ιδέες έρχονται στο ντους.

Στο περπάτημα.

Στην οδήγηση μιας γνώριμης διαδρομής.

Ενώ πλένουμε πιάτα.

Όχι επειδή το σαπούνι ή το πεζοδρόμιο έχουν κάποια μαγική ιδιότητα.

Αλλά επειδή, για λίγο, δεν απαιτείται από το μυαλό μας να καταναλώσει κάτι.

Το πιο τρομακτικό δεν είναι ότι το κινητό μας ακούει

Συζητάμε συχνά για το αν οι συσκευές μάς παρακολουθούν, πόσα δεδομένα συγκεντρώνουν, τι γνωρίζουν οι αλγόριθμοι για εμάς.

Είναι σοβαρά ερωτήματα.

Αλλά υπάρχει ένα πιο απλό και ίσως πιο προσωπικό:

Το πιο τρομακτικό δεν είναι ότι το κινητό μας ακούει. Είναι ότι εμείς ακούμε συνέχεια το κινητό.

Κάθε φορά που ανοίγουμε μια οθόνη, κάποιος άλλος έχει ήδη αποφασίσει τι μπορεί να εμφανιστεί μπροστά μας.

Ένας φίλος.

Ένας δημοσιογράφος.

Ένας influencer.

Μια εταιρεία.

Ένας αλγόριθμος.

Ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης.

Δεν χρειάζεται να υπάρχει συνωμοσία.

Αρκεί να υπάρχει συνεχής ροή.

Γιατί η συνεχής ροή έχει ένα απλό αποτέλεσμα: δεν αφήνει πολύ χώρο για κάτι που δεν προγραμματίστηκε να εμφανιστεί.

Και η δική μας αυθόρμητη σκέψη είναι ακριβώς αυτό: κάτι που δεν είχε προγραμματιστεί να εμφανιστεί.

Η τεχνητή νοημοσύνη κάνει το ερώτημα ακόμη πιο δύσκολο

Για πρώτη φορά στην ιστορία, δεν έχουμε μόνο μηχανές που μας δίνουν πληροφορίες.

Έχουμε μηχανές που μπορούν να μας προτείνουν επιχειρήματα, να γράψουν κείμενα, να οργανώσουν σκέψεις, να διατυπώσουν συναισθήματα, να μας βοηθήσουν να αποφασίσουμε.

Αυτό μπορεί να γίνει ένα εξαιρετικό εργαλείο.

Αλλά ακριβώς επειδή είναι τόσο ισχυρό, δημιουργεί ένα νέο προσωπικό όριο που κανένα λογισμικό δεν μπορεί να ορίσει για εμάς:

Ποια σκέψη θέλω να προσπαθήσω να κάνω μόνος μου πριν ζητήσω βοήθεια;

Όχι επειδή η βοήθεια είναι κακή.

Αλλά επειδή αν παραδίδουμε πάντα το πρώτο προσχέδιο της σκέψης μας σε κάτι έξω από εμάς, κάποια στιγμή μπορεί να ξεχάσουμε πώς μοιάζει ένα πρώτο προσχέδιο που είναι πραγματικά δικό μας.

Ένα πείραμα που δεν χρειάζεται εφαρμογή

Κάνε το εξής μία φορά.

Όχι κάθε μέρα. Όχι σαν «digital detox». Όχι σαν challenge για να το ανεβάσεις μετά στο Instagram.

Μία φορά.

Βγες για είκοσι λεπτά περπάτημα χωρίς ακουστικά και χωρίς να κοιτάξεις το κινητό.

Μην προσπαθήσεις να σκεφτείς κάτι σημαντικό.

Άφησε το μυαλό να πάει όπου θέλει.

Και παρατήρησε το πρώτο πράγμα που θα σε ενοχλήσει.

Η ανία;

Η σιωπή;

Η ανάγκη να ελέγξεις αν ήρθε μήνυμα;

Μια σκέψη που επανέρχεται;

Μια ανησυχία που συνήθως σκεπάζεις με περιεχόμενο;

Ίσως το ενδιαφέρον να μην είναι τι θα σκεφτείς.

Ίσως το ενδιαφέρον να είναι πόσο δύσκολο έχει γίνει να δώσεις στον εαυτό σου την ευκαιρία να σκεφτεί.

Δεν χρειαζόμαστε λιγότερη τεχνολογία. Χρειαζόμαστε χώρο που να μην έχει καταληφθεί

Το εύκολο τέλος αυτού του άρθρου θα ήταν να πει: κλείστε τα κινητά.

Δεν είναι αυτό το νόημα.

Οι οθόνες μάς συνδέουν. Μας μορφώνουν. Μας ψυχαγωγούν. Μας βοηθούν να εργαζόμαστε, να δημιουργούμε, να βρίσκουμε ανθρώπους και πληροφορίες που κάποτε ήταν απρόσιτες.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι υπάρχει περιεχόμενο.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν δεν υπάρχει τίποτε άλλο.

Όταν κάθε κενό θεωρείται βλάβη που πρέπει να διορθωθεί.

Όταν κάθε σιωπή πρέπει να γεμίσει.

Όταν κάθε ερώτηση πρέπει να απαντηθεί αμέσως.

Όταν κάθε δευτερόλεπτο πρέπει να προσφέρει κάτι.